آموزش داستان‌نویسی برای کودکان: راهنمای کامل بر پایه‌ی ۱۰ منبع معتبر جهانی
آموزش داستان‌نویسی برای کودکان از جایی شروع می‌شود که بزرگ‌ترها دست از «درست نوشتن» برمی‌دارند و به «جذاب ساختن» برمی‌گردند. این راهنما بر پایه‌ی ده منبع معتبر جهانی، از ولادیمیر پراپ و جروم برونر تا جانی رودری و ماریا تاتار، نشان می‌دهد پدر، مادر، معلم یا نویسنده‌ی تازه‌کار چگونه می‌تواند به کودک کمک کند قصه‌ی خودش را بسازد. هر بخش جداگانه خوانده می‌شود؛ پس از هر جا که نیاز داری شروع کن.
چرا آموزش داستان‌نویسی به کودکان مهم است؟
قصه‌نویسی فقط یک مهارت ادبی نیست؛ تمرین فکر کردن است. کودکی که قصه می‌سازد باید ترتیب رویدادها را نگه دارد، علت و معلول را بشناسد و خودش را جای دیگری بگذارد. پژوهش‌های حوزه‌ی ادبیات کودک نشان می‌دهند قصه‌گفتن و قصه‌نوشتن سه توانایی را هم‌زمان تقویت می‌کند: زبان، تخیل و همدلی. این سه، ستون‌های همین مقاله‌اند. لازم نیست منتظر سن مدرسه بمانی؛ از چهار پنج‌سالگی هم می‌شود با بازی‌های ساده شروع کرد. کودکی که قصه می‌نویسد، در واقع دنیای اطرافش را مرتب می‌کند و برای اتفاق‌های گیج‌کننده‌اش معنا می‌سازد. به همین دلیل، آموزش قصه‌نویسی با شعار «بنویس تا بهتر بفهمی» هم‌خوان است، نه با شعار «بنویس تا نمره بگیری».
نمونه‌کتابهایی با استاندارد بالا برای کودکان را در اینجا تهیه کنید
ذهن کودک با قصه فکر می‌کند: جروم برونر
جروم برونر، روان‌شناس شناختی آمریکایی، در «ذهن‌های واقعی، دنیاهای ممکن» (۱۹۸۶) میان دو شیوه‌ی اندیشیدن تفاوت می‌گذارد: شیوه‌ی منطقی و شیوه‌ی روایی. به باور او انسان از کودکی معنای زندگی را با روایت می‌سازد. نتیجه‌ی عملی‌اش این است که نوشتن را لازم نیست با قاعده و دستور شروع کنیم. کودک پیش از آن‌که «پاراگراف» بشناسد، «ماجرا» می‌شناسد. هر بار که می‌پرسی «بعدش چی شد؟»، همین عضله‌ی روایی را ورزش می‌دهی. در عمل یعنی کلاس قصه‌نویسی باید از پرسش شروع شود، نه از تعریف: اگر این اتفاق بیفتد چه می‌شود؟ کودک با پاسخ‌دادن به همین پرسش‌ها نوشتن را تمرین می‌کند.
تخیل از تجربه تغذیه می‌شود: لف ویگوتسکی
لف ویگوتسکی در «تخیل و آفرینندگی در دوران کودکی» می‌گوید تخیل از هیچ شروع نمی‌شود و مصالحش را از تجربه‌ی واقعی می‌گیرد. هرچه کودک بیشتر ببیند، بشنود و تجربه کند، مواد خام بیشتری برای ساختن قصه دارد. پس پیش از هر تمرین نویسندگی، کودک را به پارک، بازار، آشپزخانه و کتابخانه ببر و بعد بپرس چه دید. قصه‌ی خوبِ کودکانه معمولاً از یک مشاهده‌ی کوچک شروع می‌شود: یک گودال، یک کفش گم‌شده، یک صدای عجیب. او یادآوری می‌کند که کودک تجربه‌هایش را ترکیب می‌کند و چیز تازه می‌سازد؛ پس از کودک نخواه فقط قصه‌ی «واقعی» بنویسد و بگذار تجربه‌هایش را در هم بریزد.
از قصه‌ی شفاهی شروع کن: ویوین گاسین پیلی
ویوین گاسین پیلی، معلم کودکستان و برنده‌ی جایزه‌ی مک‌آرتور، در «پسری که می‌خواست هلی‌کوپتر باشد» (۱۹۹۰) روشی را شرح می‌دهد که هنوز الگوی کلاس‌های قصه‌گویی است: کودک قصه‌اش را بلند می‌گوید، معلم کلمه‌به‌کلمه می‌نویسد و بعد بچه‌ها آن را بازی می‌کنند. این روش به کودک می‌آموزد که ایده‌اش ارزش نوشته‌شدن دارد و قصه برای شنیده‌شدن است. اگر کودکت هنوز نمی‌نویسد، تو دست او باش و او زبان قصه. جمله‌های کودک را همان‌طور که گفته بنویس، حتی اگر عجیب باشند. شنیدن صدای خودش از دهان یک بزرگ‌تر اعتمادبه‌نفسی می‌دهد که هیچ تشویق کلی‌ای نمی‌دهد.
نمونه‌کتابهایی با استاندارد بالا برای کودکان را در اینجا تهیه کنید
ساختار قصه برای کودکان: درس‌های ولادیمیر پراپ
ولادیمیر پراپ، فولکلورشناس روس، در «ریخت‌شناسی قصه‌ی پریان» (۱۹۲۸) صدها قصه‌ی عامیانه را بررسی کرد و نشان داد بیشترشان از چند کارکرد تکرارشونده ساخته شده‌اند، مثل ترک خانه، رویارویی با مانع، کمک گرفتن از یک یار و بازگشت. لازم نیست کودک سی‌ویک کارکرد پراپ را حفظ کند. کافی است قصه را سه‌پرده ببیند: آغاز (قهرمان و خواسته‌اش)، میانه (مانع‌ها) و پایان (نتیجه). یک کاغذ سه‌قسمتی برای همین کار کافی است. برای کودکان کوچک‌تر حتی دو قسمت هم کافی است: «اول مشکلی بود، بعد حل شد.» با رشد کودک می‌شود مانع‌ها را بیشتر کرد. پراپ هفت نقش ثابت هم شناسایی کرد، از قهرمان و شرور تا یاریگر؛ این فهرست به کودک کمک می‌کند بپرسد «در قصه‌ی من چه کسی کمک می‌کند؟»
اپلیکیشن قصه‌گوی آی قصه را اینجا نصب کنید. (کلیک کنید.)
بازی «دوتایی خیالی» با جانی رودری
جانی رودری، نویسنده‌ی ایتالیایی و برنده‌ی جایزه‌ی هانس کریستین آندرسن در ۱۹۷۰، در «دستور زبان خیال» (۱۹۷۳) تمرینی معروف دارد: دو واژه‌ی بی‌ربط را کنار هم بگذار و ببین چه قصه‌ای بیرون می‌آید. مثلاً «کرگدن» و «کتری» یا «ماه» و «کفش». ذهن کودک ناچار پلی میان آن دو می‌سازد. این بازی چند دقیقه طول می‌کشد، وسیله نمی‌خواهد و ایده‌ی اول را بدون ترس از غلط‌بودن آزاد می‌کند. رودری تصویر سنگی را به کار می‌برد که در برکه می‌افتد و حلقه‌هایش پخش می‌شوند؛ یک واژه در ذهن کودک هم همین‌طور حلقه‌های معنا می‌سازد. واژه‌ها را روی برگه بنویسید، در کیسه بریزید و هر شب دو تا بیرون بکشید.
قهرمانی که چیزی می‌خواهد
هر قصه‌ی کودکانه یک قهرمان لازم دارد و هر قهرمان یک خواسته. جین یولن، نویسنده‌ی آمریکایی، در «شادی را برگزین» (۲۰۰۳) تأکید می‌کند نوشتن باید با لذت همراه باشد. به کودک اجازه بده پیش‌نویس اولش شلخته باشد. وقتی قهرمان چیزی بخواهد، مثلاً پیدا کردن یک گربه‌ی گم‌شده یا رسیدن به قله‌ی کوه، قصه خودش راه می‌افتد. پرسش طلایی این است: «قهرمانت چه می‌خواهد و چه چیزی جلویش را گرفته؟» قهرمان لازم نیست آدم باشد. می‌تواند یک سنجاقک، یک کفش یا یک ابر باشد. مهم این است که کودک حس او را بفهمد: ترس، شوق، حسادت یا دلتنگی.
مشکل و گره؛ چرا قصه بدون دردسر قصه نیست
قصه‌ی بی‌دردسر گزارش است. کودک باید بیاموزد که مانع، دشمنِ قصه نیست؛ موتور آن است. از او بخواه در میانه‌ی قصه سه مانع بچیند و هر بار قهرمان را یک قدم از هدف دورتر کند. همین ساختار است که قصه‌های عامیانه‌ای مثل «نخودی» و «کدوقلقله‌زن» را نسل‌به‌نسل زنده نگه داشته و پراپ هم در تحلیل قصه‌ها آن را توصیف کرده است. به کودک بگو مشکل را بزرگ‌تر کند، نه این‌که زود حلش کند. اگر قهرمان کلید را پیدا کرد، بگذار پل خراب شده باشد. هر مانع باید با مانع قبلی فرق داشته باشد.
اپلیکیشن قصه‌گوی آی قصه را اینجا نصب کنید. (کلیک کنید.)
با تصویر بنویس: درس‌هایی از اوری شولویتز
اوری شولویتز در «نوشتن با تصویر» (۱۹۸۵) توضیح می‌دهد که در کتاب کودک، کلمه و تصویر شریک‌اند و متن نباید آنچه را تصویر می‌گوید تکرار کند. اگر کودک نوشت «دختر ناراحت بود»، بپرس: «از کجا فهمیدی؟ چه می‌دیدی؟» شاید بگوید «کفش‌هایش را وارونه پوشیده بود». این جزئیات دیدنی همان چیزی است که قصه را زنده می‌کند. این تمرین برای کودکانی که نقاشی می‌کشند هم مفید است: اول نقاشی صحنه، بعد جمله‌ای که چیزی به نقاشی اضافه کند. این‌گونه کودک می‌فهمد متن و تصویر هر کدام نیمی از قصه را می‌گویند.
گوش بسپار؛ ریتم و صدا در قصه‌ی کودک
قصه‌ی کودک پیش از آن‌که خوانده شود، شنیده می‌شود. تکرار، آهنگ جمله‌ها و بازی با واژه‌ها در شنیدن اثر می‌گذارد. نوشته‌ات را بلند بخوان؛ هرجا نفست گرفت، جمله بلند است و هرجا حواس کودک پرت شد، قصه کند شده است. این آزمون در قصه‌ی صوتی دوچندان مهم است، چون شنونده نمی‌تواند به صفحه برگردد. تیم آی‌قصه هم هر قصه‌ی صوتی را پیش از ضبط همین‌طور بلند می‌خواند و می‌شنود. از کودک بخواه جمله‌ای تکرارشونده برای قصه‌اش پیدا کند، مثل «هاپ‌هاپ دوباره آمد!». تکرار شنونده را به قصه دعوت می‌کند و کودک خودش به آن ملحق می‌شود.
ترس و تاریکی در قصه؛ چقدر و چگونه؟
برونو بتلهایم در «افسون افسانه‌ها» (۱۹۷۶) استدلال کرد که قصه‌های پریان کودک را با ترس‌هایش روبه‌رو می‌کنند و به او کمک می‌کنند آن‌ها را بشناسد. این دیدگاه نقد هم شده است. ماریا تاتار، استاد هاروارد، در «شکارچیان افسون‌شده» (۲۰۰۹) کودکان را خواننده‌هایی فعال می‌داند که از قصه برای فهم دنیا استفاده می‌کنند. نتیجه‌ی کاربردی: مانع و ترسِ کوچک در قصه سالم است، به شرط آن‌که پایان امن و معنادار باشد. پیشنهاد عملی: وقتی کودک قصه‌ای ترسناک می‌نویسد، نگو «نه»؛ بپرس «قهرمانت چطور از پس این برمی‌آید؟» این یعنی ترس را به شجاعت تبدیل کنیم.
قصه و همدلی؛ پژوهش چه می‌گوید؟
ریموند مار و کیث اوتلی، روان‌شناسان کانادایی، در مقاله‌ای در نشریه‌ی «Perspectives on Psychological Science» (۲۰۰۸) پیشنهاد کردند داستان مثل شبیه‌ساز تجربه‌ی اجتماعی کار می‌کند: شنونده در امنیت، زندگی دیگران را تمرین می‌کند. پس اگر می‌خواهی کودک نویسنده‌ای همدل شود، از او بخواه قصه را از چشم شخصیت دوم هم تعریف کند. «گرگ آن وسط چه فکری می‌کرد؟» این تمرین در کلاس هم جواب می‌دهد: هر گروه قصه را از چشم یک شخصیت بازگو می‌کند و بعد مقایسه می‌کنند چه چیزهایی در روایت‌ها فرق داشت.
میراث ایرانی قصه‌ی کودک؛ از مهدی آذریزدی تا امروز
آموزش قصه‌نویسی در ایران سابقه‌ای دیرین دارد. مهدی آذریزدی مجموعه‌ی هشت‌جلدی «قصه‌های خوب برای بچه‌های خوب» را از ۱۳۳۵ (۱۹۵۶) منتشر کرد و برای آن جایزه‌ی یونسکو را در ۱۹۶۳ گرفت. او قصه‌های کهن را به زبانی ساده برای کودک بازنویسی کرد. درس او برای قصه‌نویسان امروز روشن است: زبان ساده، دشمن عمق نیست. نویسندگان امروز هم می‌توانند از ریتم، تکرار و شوخی قصه‌های کهن یاد بگیرند و آن‌ها را با شخصیت‌ها و دغدغه‌های کودک امروز بیامیزند.
اپلیکیشن قصه‌گوی آی قصه را اینجا نصب کنید. (کلیک کنید.)
پنج تمرین ساده برای خانه و کلاس
- قصه‌ی زنجیره‌ای: هر نفر یک جمله اضافه می‌کند و با «ناگهان…» ادامه می‌دهد.
- دوتایی خیالی: دو واژه‌ی بی‌ربط انتخاب کنید و قصه‌ی یک‌دقیقه‌ای بسازید.
- نقشه‌ی سه‌قسمتی: آغاز، سه مانع و پایان را روی یک برگه بکشید.
- جزئیات پنج‌حسی: بنویسید قهرمان چه می‌دید، می‌شنید، می‌بویید، می‌چشید و لمس می‌کرد.
- پایان دیگر: قصه‌ی آشنایی را بردارید و پایانش را عوض کنید.
اشتباه‌های رایج در آموزش قصه‌نویسی به کودکان
سه اشتباه بیش از بقیه رخ می‌دهد. اول، اصلاح املا و دستور پیش از شنیدن قصه؛ این کار شوق نوشتن را می‌کُشد. دوم، چسباندن پند اخلاقی مستقیم به آخر قصه؛ کودک پیام را از رفتار شخصیت می‌فهمد، نه از جمله‌ی آخر. سوم، مقایسه‌ی کودک با هم‌سن‌هایش. بهتر است به‌جای «قشنگ بود»، بگویی کدام لحظه‌ی قصه را دوست داشتی و چرا. اشتباه چهارمی هم هست: بزرگ‌ترها به‌جای کودک قصه را «درست» می‌کنند. یک قصه‌ی ناتمام اما متعلق به کودک، بهتر از قصه‌ای کامل اما بزرگ‌سالانه است.
ویراستاری همراه کودک، نه به‌جای او
بعد از نوشتن، قصه را بلند بخوانید و فقط سه پرسش بپرسید: کجا گیج شدی؟ کجا خندیدی؟ کجا دلت خواست بیشتر بدانی؟ تصمیم برای تغییر با خود کودک بماند. ویراستار خوب مثل راهنمای کوهستان است: مسیر را نشان می‌دهد، اما کوله را خودِ کودک حمل می‌کند.
آی‌قصه؛ جایی که قصه‌ی شنیدنی ساخته می‌شود
آی‌قصه اپلیکیشن و وب‌اپلیکیشن قصه‌های صوتی کودک و نوجوان است و در آن بیش از ۲۰۰ قصه‌ی صوتی منتشر شده است. «شهر آی‌قصه» نمونه‌ی خوبی برای یادگیری قصه‌نویسی است: مجموعه‌ای درباره‌ی شهری خیالی که پوریا عالمی آن را نوشته و کارگردانی کرده و لیلی رشیدی روایتش می‌کند. شخصیت‌هایی مثل داینا ماینا، هاپ‌هاپ، گربه‌ی شماره‌ی ۶ و سینا و مینا نشان می‌دهند شخصیت بامزه و خواسته‌ی روشن چگونه قصه را جلو می‌برد. پس از شنیدن هر قسمت می‌توانید از کودک بخواهید خودش ادامه‌ی ماجرا را بسازد؛ تمرینی که هم تخیل را می‌پروراند و هم شنیدن فعال را.
اپلیکیشن قصه‌گوی آی قصه را اینجا نصب کنید. (کلیک کنید.)
هزارقصه و سیاره گردو؛ نمونه‌هایی برای تمرین
در مجموعه‌ی «هزارقصه»، قصه‌ی «نخودی» نوشته‌ی سپیده بیگدلی با تصویرگری مریم جاودانی و روایت الهام پاوه‌نژاد، بازآفرینی بامزه‌ی ایده‌ی «بچه‌ای که از آش بیرون می‌پرد» است. «آتش‌فشان افسانه‌ای» اثر فریناز مختاری با تصویرگری مجتبی حیدرپناه و صدای مرضیه پورمرشد، با یک گودال پرصدا شروع می‌شود؛ دقیقاً همان مشاهده‌ی کوچکی که ویگوتسکی از آن حرف می‌زد. فریناز مختاری در مجموعه‌های «سیاره گردو» و «دایناشهر» هم نشان داده چگونه می‌شود دانش و دوستی را بی‌پند و اندرز در قصه گنجاند.
نشر گاندو و جایزه‌ی دایناماینا؛ از شنیدن تا خواندن
نشر گاندو، انتشارات آی‌قصه، با هدف پرورش خلاقیت و تفکر انتقادی در کودکان کتاب منتشر می‌کند. شرمین نادری، نویسنده‌ی قصه‌های آی‌قصه، با «یک پری دریایی با کاپشن قرمز!» جلد اول مجموعه‌ی «خاطرات کاملاً محرمانه‌ی شرمین نادری» و کتاب «کتاب بعد از خواندن پاره نکردیم» نمونه‌ای از این مسیر است: قصه‌ای که اول شنیده شده، حالا می‌شود بارها خواندش. «جایزه‌ی دایناماینا» و «مدرسه‌ی دایناماینا» هم برای کشف و آموزش نویسندگان کودک و نوجوان ساخته شده‌اند.
نمونه‌کتابهایی با استاندارد بالا برای کودکان را در اینجا تهیه کنید
جمع‌بندی: از کجا شروع کنیم؟
آموزش داستان‌نویسی برای کودکان یعنی ساختن فضایی امن برای ماجراجویی ذهن. با یک مشاهده‌ی کوچک شروع کن، قصه را شفاهی بساز، قهرمانی با خواسته و مانع‌هایش را بچین و بگذار کودک خودش تصمیم بگیرد ماجرا کجا ببرد. اگر می‌خواهی نمونه‌های حرفه‌ای بشنوی یا بخوانی، سری به آی‌قصه و کتاب‌های نشر گاندو بزن و ببین قصه‌ی خوب چطور ساخته می‌شود. یادت باشد هدف ساختن نویسنده‌ی حرفه‌ای در هشت‌سالگی نیست؛ هدف کودکی است که قصه را دوست دارد، از گفتنش نمی‌ترسد و می‌داند حرفی برای گفتن دارد.
- منابع
- Propp, V. (1928). Morphology of the Folktale (Морфология сказки).
- Bettelheim, B. (1976). The Uses of Enchantment: The Meaning and Importance of Fairy Tales.
- Bruner, J. (1986). Actual Minds, Possible Worlds. Harvard University Press.
- Vygotsky, L. S. Imagination and Creativity in Childhood (نخستین انتشار ۱۹۳۰؛ ترجمه‌ی انگلیسی در Journal of Russian and East European Psychology، ۲۰۰۴).
- Rodari, G. (1973). Grammatica della fantasia. Einaudi.
- Paley, V. G. (1990). The Boy Who Would Be a Helicopter. Harvard University Press.
- Yolen, J. (2003). Take Joy: A Writer’s Guide to Loving the Craft.
- Shulevitz, U. (1985). Writing with Pictures: How to Write and Illustrate Children’s Books. Watson-Guptill.
- Tatar, M. (2009). Enchanted Hunters: The Power of Stories in Childhood. W. W. Norton.
- Mar, R. A., & Oatley, K. (2008). The function of fiction is the abstraction and simulation of social experience. Perspectives on Psychological Science, 3(3), 173–192.
- آی‌قصه و نشر گاندو: ighe3.com و app.ighe3.com (صفحه‌های «شهر آی‌قصه»، «نخودی»، «آتش‌فشان افسانه‌ای» و «شرمین نادری»).
- آذریزدی و «قصه‌های خوب برای بچه‌های خوب»: مدخل ویکی‌پدیای انگلیسی Good Stories for Good Children.
